«Το σύγχρονο σχολείο χρειάζεται να αρχίσει να αντιλαμβάνεται το ρόλο του και ως χώρου για από-λαυση παράλληλα με το ρόλο του για μάθηση»
Περσεφόνη Σέξτου
Ο Καραγκιόζης μας στο Πολλαπλό Βιβλίο του Δημοτικού Σχολείου
Καραγκιόζης δάσκαλος; Αυτός ο κατεργάρης, ο τεμπελάκος, ο πονηρός ήρωας του μπερντέ του ελληνικού θεάτρου σκιών, γίνεται να μπει στο σχολείο και να φροντίσει για τη μόρφωση των παιδιών μας;
Μπορεί να υπάρχει, ήδη από τη δεκαετία του 1930, η κωμωδία του θεάτρου σκιών με τον εύγλωττο τίτλο «Ο Καραγκιόζης δάσκαλος» (Καπλάνογλου 2003, 150) αλλά δεν είναι η μόνη φορά που ο πρωταγωνιστής του ελληνικού θεάτρου σκιών μπήκε στη σχολική τάξη με αξιώσεις!
Ηχογράφηση της παράστασης «Ο Καραγκιόζης δάσκαλος» από τον Λάζαρο Θωμάκο στην Odeon το 1967 (https://www.greekdiscography.gr/).
Από τη δεκαετία του 1980 ο ξυπόλητος ήρωας του μπερντέ και οι φίλοι του «τρύπωσαν» επίσημα πια στα σχολικά βιβλία της Νεοελληνικής Γλώσσας, ενώ αργότερα εντάχθηκαν και σε εγχειρίδια άλλων μαθημάτων, όπως Θεατρικής Αγωγής κ.ά. (Αγραφιώτης 2011, 16, Πατσάλης 2014, 21). Παραστάσεις από επαγγελματίες Καραγκιοζοπαίχτες παρουσιάζονται για τάξεις είτε στις σχολικές είτε σε θεατρικές αίθουσες (Χατζής 2021), ενώ και οι ίδιοι οι μαθητές και οι μαθήτριες – με ή χωρίς αναπηρία (Χατζής 2002 και 2025) – πειραματίζονται με σχετικές μουσειοσκευές, πρότζεκτ και με τη δημιουργία μπερντέ, φιγούρων, σκηνικών, σεναρίων και παραστάσεων (Γαλάνης κ.ά. 2024).
Μάλιστα, ο τρόπος παρουσίασης του ελληνικού θεάτρου σκιών στα σχολικά εγχειρίδια αναλύεται κριτικά και σε σχετικές δημοσιεύσεις (Αγραφιώτης 2006, Αγραφιώτης 2011).
Παράλληλα, μελέτες για την παιδευτική διάσταση του Καραγκιόζη (Πούχνερ 1994), για τη διαθεματική και διαπολιτισμική του αξιοποίηση (Γαλάνης 2012, Αγραφιώτης κ.ά. 2014), την προσέγγιση της δημιουργικής γραφής, της όπερας ακόμα και των Τεχνολογιών Πληροφορικής και Επικοινωνίας μέσω του θεάτρου σκιών (Μπαλτά κ.ά. 2009, Τσάτσου-Νικολούλη και Μαυρογένη 2019, Γιαννοπούλου 2024) έχουν αναδείξει τις πολλαπλές δυνατότητες και τη δυναμική του θεάτρου σκιών και στο τυπικό εκπαιδευτικό σύστημα.
Και μετά τις πολλαπλές δυνατότητες, ήρθε το 2026 ένα Πολλαπλό Βιβλίο. Ο λόγος για τα νέα ψηφιακά εγχειρίδια των μαθημάτων, για τα οποία θα υπάρχουν 3-4 διαφορετικά βιβλία και θα γίνεται επιλογή από τον εκπαιδευτικό για το ποιο θα αξιοποιήσει (Σπύρου και Αλιβίζος 2025, 74).
Τον Απρίλιο του 2026 παρουσιάστηκε στο κοινό η «Μελίσπη», η Ψηφιακή Βιβλιοθήκη των εγχειριδίων του νέου Πολλαπλού Βιβλίου (https://ebooksdl.cti.gr/), η οποία περιλαμβάνει παράλληλα και συνοδευτικά ψηφιακά μαθησιακά αντικείμενα για το κάθε μάθημα (εικόνες, κείμενα, αρχεία ήχου, βίντεο, εκπαιδευτικά παιχνίδια κ.ά.).
Η Ψηφιακή Βιβλιοθήκη Διδακτικών Βιβλίων «Μελίσπη» (https://ebooksdl.cti.gr/).
Διάφορες ομάδες δούλεψαν για τα επιμέρους μαθήματα, βιβλία μαθητή, τετράδια εργασίας και το σχετικό συνοδευτικό υλικό. Στα μαθήματα της Γλώσσας, της Θεατρικής Αγωγής και της Μελέτης Περιβάλλοντος αξιοποιήθηκε από τις ομάδες αυτές και ο Καραγκιόζης και το ελληνικό θέατρο σκιών. Η κάθε ομάδα αξιοποίησε διαφορετικά στοιχεία και προσέγγισε το θέμα ποικιλοτρόπως, για κάθε τάξη και μάθημα. Ειδικοί μελετητές θα προσεγγίσουν σίγουρα κριτικά τα νέα εγχειρίδια και θα προβούν στην ανάλυσή τους τόσο γενικότερα όσο και ως προς την αξιοποίηση του ελληνικού θεάτρου σκιών.
Ως προς το τελευταίο αυτό ζήτημα και το μάθημα της Γλώσσας, το ελληνικό θέατρο σκιών παρουσιάζεται άμεσα ή έμμεσα στα βιβλία της Β, Γ, Δ και Ε Δημοτικού. Πρόκειται για:
- αποσπάσματα από λογοτεχνικά κείμενα που αναφέρονται στην επέτειο της 28ης Οκτωβρίου 1940 και περιλαμβάνουν αναφορές και στον Καραγκιόζη (Β Δημοτικού, 1ο τεύχος, ομάδα ΕΚΠΑ / Γ Δημοτικού, 1ο τεύχος, ομάδα Πεδίο),
- αναφορά ως προτεινόμενη βιβλιογραφία (Δ Δημοτικού, 3ο τεύχος, ομάδα Νήσος),
- επεξηγηματικό κείμενο για την κατασκευή των φιγούρων (Δ Δημοτικού, ομάδα ΕΚΠΑ),
- αλλά και αναφορά του καραγκιοζοπαίκτη Α. Δομτζίδη, του θιάσου σκιών «Τα παραμύθια του Καραγκιόζη», στην παράσταση «Ο Αθανάσιος Διάκος και ο Καραγκιόζης στο Μοναστήρι», ενταγμένη σε κεφάλαιο για την επέτειο της 25ης Μαρτίου (Φλιάτουρας κ.ά., 2026).
Η εν λόγω αναφορά συνοδεύεται και από ψηφιακό υλικό (προσβάσιμο μέσω κωδικών QR), δηλαδή από ηχητικό αρχείο με αποσπάσματα από την παράσταση αυτή από τον ίδιο καραγκιοζοπαίκτη αλλά και από παιχνίδι αντιστοίχισης των ηρώων του θεάτρου σκιών και των χαρακτηριστικών τους.
Ηχητικό απόσπασμα από παράσταση Καραγκιόζη (https://ebooksdl.cti.gr/handle/20.500.14040/29402)
Ψηφιακό παιχνίδι αντιστοίχισης (https://ebooksdl.cti.gr/handle/20.500.14040/29401)
Ο Καραγκιόζης μας λοιπόν τρύπωσε πολλαπλά στο νέο πολλαπλό βιβλίο, με ποικίλους τρόπους, με χιούμορ, δημιουργικότητα αλλά και τον επαναστατικό του χαρακτήρα!
Ο ξυπόλητος ήρωας του θεάτρου σκιών φόρεσε τη φουστανέλα του και, εκτός από την καθημερινή αντίσταση κατά της εξουσίας και αυθαιρεσίας του Πασά, στάθηκε με θάρρος, καρδιά και… πλάτη φαρδιά και δίπλα στους επώνυμους και ανώνυμους ήρωες της ελληνικής ιστορίας και μάλιστα του 1821. Έτσι, για να καταφέρει το χιούμορ να μας φέρει πιο κοντά τους, μήπως τους μοιάσουμε στη δική μας καθημερινότητα, σχολική και μη, έστω και λίγο…
Καλές καλοκαιρινές διακοπές σε όλες και όλους τους, μαθητές, μαθήτριες και εκπαιδευτικούς!
Βιβλιογραφία
Αγραφιώτης Θ. (2006). Ο Καραγκιόζης στα εγχειρίδια Η Γλώσσα μου του Δημοτικού Σχολείου, ΜΑΚΕΔΝΟΝ, 15, 74-75.
Αγραφιώτης Θ. (2011). Ο Καραγκιόζης στα σημερινά εγχειρίδια του δημοτικού σχολείου, Εκπαίδευση και θέατρο, τ. 12, 15-25 https://theatroedu.gr/Portals/0/main/images/stories/files/Magazine/T12/T12_AgrafiotisGr.pdf?ver=2020-04-06-185634-637
Γαλάνης Γ., Κωνσταντινάκου Π., Φραντζέσκος Π. (2024). Ε, ρε γλέντια!: Πρόταση αυτόνομης διδασκαλίας του ελληνικού Θεάτρου Σκιών σε σχολικό πλαίσιο. Στο Αλεξιάδου Λ. κ.ά. (επιμ.), Οι τέχνες στο ελληνικό σχολείο: παρόν και μέλλον, Πρακτικά Συνεδρίου, Τμήμα Θεατρικών/Μουσικών Σπουδών, ΕΚΠΑ, τ. Α, 1097-1108 https://synergasia.uoa.gr/modules/document/file.php/THEATRE101/2404%20TEXNES_ELLINIKO_SXOLEIO_PRAKTIKA_A.pdf
Γιαννοπούλου, Ε. (2024). O Καραγκιόζης στην Όπερα: Εκπαιδευτικό project βιωματικής προσέγγισης με στόχο τη γνωριμία με την όπερα, μέσω του θεάτρου σκιών. Στο Αλεξιάδου Λ. κ.ά. (επιμ.), Οι τέχνες στο ελληνικό σχολείο: παρόν και μέλλον, Πρακτικά Συνεδρίου, Τμήμα Θεατρικών Σπουδών/Τμήμα Μουσικών Σπουδών, ΕΚΠΑ, τ. Α, 1109-1118 https://synergasia.uoa.gr/modules/document/file.php/THEATRE101/2404%20TEXNES_ELLINIKO_SXOLEIO_PRAKTIKA_A.pdf
Καπλάνογλου Μ. (2003). Ο Καραγκιόζης στο σχολείο. Ιστορικοί όροι της εισαγωγής του θεάτρου σκιών στην εκπαίδευση. Στο Αναγνωστόπουλος, Β. (επιμ.). Θέατρο σκιών και εκπαίδευση. Αθήνα, 148-154.
Παπαδάτος Γ., Παπαδημητρίου Δ. (2016). Η παρουσία του θεάτρου σκιών στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση. Στο Μορφακίδης Μ., Παπαδοπούλου Π. (επιμ). Ελληνικό θέατρο σκιών – Άυλη πολιτιστική κληρονομιά (Προς τιμήν του Βάλτερ Πούχνερ). Γρανάδα, 633-649 https://www.centrodeestudiosbnch.com/web/publicaciones/Congreso_Ts/index_Congreso_Ts_ES_es.html
Πατσάλης Χ. (2014). Ψυχοπαιδαγωγικές – Εκπαιδευτικές όψεις του Θεάτρου Σκιών. Αθήνα.
Πούχνερ Β. (1994). Ο Καραγκιόζης και η παιδευτική του διάσταση, Απόψεις: περιοδική έκδοση του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Λειτουργών του Κολλεγίου Αθηνών, τ. 8, 67-73.
Σέξτου Π. (2003). Η τεχνική της σκιάς και ο μαγικός της κόσμος στο θέατρο και στο σχολείο. Στο Αναγνωστόπουλος, Β. (επιμ.). Θέατρο σκιών και εκπαίδευση. Αθήνα, 155-165.
Σπύρου Σ., Αλιβίζος (Λοΐζος) Σ. (2025). Η ψηφιακή μετάβαση των σχολικών εγχειριδίων. Δυνατότητες και προοπτικές, MusEd, τ. 5, αρ. 1, 67-80 https://doi.org/10.26220/mused.5354
Τσάτσου-Νικολούλη Σ., Μαυρογένη Σ. (2019). Δημιουργική Γραφή και Θέατρο Σκιών. Στο Γούσιας Φ. (επιμ.). Τα Πρακτικά του 6ου Συνεδρίου «Νέος Παιδαγωγός», Αθήνα, 11-12 Μαΐου 2019, 686-694. https://users.sch.gr/synedrio/Praktika_Synedriou_06_Synedrio_Neos_Paidagogos_2019.pdf
Φλιάτουρας Α., Σουκαλοπούλου Μ., Αφεντουλίδου Α.Ν., Ιωαννίδου Ζ., Μακρή Β., Βοσκάκη Ο., Λεύκος Ι. (2026). Η γλώσσα μας. Ε’ Δημοτικού.Βιβλίο μαθητή/μαθήτριας Γ’ τεύχος. Εκδόσεις Νήσος, Ινστιτούτο Τεχνολογίας Υπολογιστών και Εκδόσεων «Διόφαντος».
Φώτου Γ. (2006). Το θέατρο σκιών (Καραγκιόζης) στα νέα βιβλία του ελληνικού δημοτικού σχολείου. Στα Πρακτικά του 1ου Διεθνούς Εκπαιδευτικού Συνεδρίου: Λαϊκός Πολιτισμός και εκπαίδευση, Βόλος 29 Σεπτεμβρίου – 1 Οκτωβρίου 2006.
Χατζής Γ. (2002). Θέατρο Σκιών και σχολείο. Τεχνικές οδηγίες, φιγούρες, σχέδια για το στήσιμο παιδικών και σχολικών παραστάσεων Καραγκιόζη. Θεσσαλονίκη.
Χατζής Γ. (2021). Θέατρο Σκιών και σχολείο. Μια αναδρομή, μια διαπίστωση και μπόλικη περίσκεψη, Ο Καραγκιόζης μας, τ. 157, 27-30 https://www.somateiokaragkiozi.gr/periodiko/ioylios-2021/
Χατζής Γ. (2025). Ειδικά σχολεία και Καραγκιόζης. Εκδήλωση στη Θεσσαλονίκη, Ο Καραγκιόζης μας, τ. 199, 17-18 https://www.somateiokaragkiozi.gr/periodiko/maios-2025/
Νατάσα Μιχαηλίδου, αρχαιολόγος-μουσειολόγος-ξεναγός
Περιοδικό “Ο Καραγκιόζης μας”